Zen

Zen

Saturday, 28 May 2022

અનેકાન્તવાદ : જૈન દર્શનનો સમન્વય શાંતિ અને સમતાનો સિદ્ધાંત

 

અનેકાન્તવાદ જૈન દર્શનનો મૂળભૂત ખ્યાલ છે, જે સમગ્ર વિશ્વને તેની યથાર્થ સ્થિતિમાં જોવા માટેના દિવ્ય ચક્ષુ સમાન છે. કોઈપણ વસ્તુને અનેક દ્રષ્ટિકોણથી જોવી, વિચારવી અને કહેવી તેને જૈન દર્શનમાં અનેકાન્તવાદ કહ્યો છે. જૈન તત્વદર્શનમાં કોઈપણ વાત જ્યારે કહેવાય છે ત્યારે તે અનેકાન્તના એરણ પર ચકાસીને જ કહેવાય છે. અનેકાન્તવાદને સહેજ જુદી રીતે રજૂ કરતાં તેને સ્યાદ્વાદ પણ કહે છે અને સપ્તભંગી નય પણ કહે છે. કોઈપણ વસ્તુને માત્ર એકજ દ્રષ્ટિકોણથી અવલોકન કરવાની પદ્ધતિને જૈન દર્શન અપૂર્ણ માને છે.

મહાવીરના અનેકાન્તનો અર્થ જ એ થાય છે કે કોઈ પણ દ્રષ્ટિબિંદુ સંપૂર્ણ નથી, કોઈપણ દ્ર્ષ્ટિબિંદુ વિરોધી નથી, તમામ દ્રષ્ટિબિંદુઓ પરસ્પર સહયોગી છે અને તે એક પરમ સત્યમાં સમાઈ જાય છે. અનેક જૈનાચાર્યોએ અનેકાન્તને લોકોપયોગી ભાષામાં વ્યાખ્યાઇત કરેલ છે, જેમાંથી માત્ર એક સૂર નીકળે છે,सर्वथेकान्त प्रतिक्षेप लक्षणो: अनेकांत:” એટલેકે સર્વથા એકાંતના ત્યાગથી જ અનેકાન્ત નીપજે છે. અનેકાંત માત્ર એકાંતનો નિષેધ છે અને વસ્તુમાં રહેલ પરસ્પર વિરોધી ધર્મોને ઉજ્જવલિત કરે છે. ખુબજ સરળ ભાષામાં કહીએ તો જૈન દર્શનનો અનેકાંતવાદ માત્ર હું જ સાચો છું તેમ નહીં, પરંતુ અન્ય પણ સાચો હોઈ શકે, માત્ર મારો અભિપ્રાય જ અંતિમ નથી અન્યના અભિપ્રાયને પણ ધ્યાને લેવો જોઈએ તેમના દ્રષ્ટિબિંદુ પણ સાચા હોઈ શકે. અનેકાન્તનો પ્રાદુર્ભાવ જૈન દર્શનના પાયાના સિદ્ધાંત ‘અહિંસા’માંથી જ થયેલ છે.

 અનેકાન્ત દ્રષ્ટિકોણથી માનસિક, ધાર્મિક, સામાજિક, રાજકીય, વ્યાવહારિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય મતભેદ દૂર કરી શકાય તેમ છે. જૈન દર્શનનો અનેકાંતનો સિદ્ધાંત ન્યાયશાસ્ત્રમાં ખુબજ ઉપયોગી થઈ શકે તેમ છે. સમાજમાં પ્રવર્તતી  વિભિન્નતા અને સાંપ્રદાયિકતાના વિવાદને પણ અનેકાન્તના દ્રષ્ટિકોણ દ્વારા દૂર કરી શકાય તેમ છે. જ્યારે એકતરફી અભિગમ વિવાદ અને હઠાગ્રહનો અભાવ હોય, ત્યારે જ મતભેદોમાં સમન્વયના સૂત્રો પ્રતિબિંબિત થઈ શકે. અનેકાન્તવાદ માત્ર એક વિચાર નથી, તે એક આચાર પણ છે, જે અહિંસા અને અપરિગ્રહના સ્વરૂપે વિકસ્યું છે.

જૈન શાસ્ત્રો એકાન્તવાદને હાથી અને છ અંધ લોકોની  દ્રષ્ટાંત કથા દ્વારા ખૂબ જ સરળ રીતે સમજાવે છે. આ કથા મુજબ છ અંધ લોકો હાથીને સ્પર્શ કરે છે અને પછી તેમના અનુભવો કહે છે. જ્યારે એક અંધ વ્યક્તિ હાથીની પૂંછડી પકડે છે ત્યારે તેને લાગે છે કે તે દોરડા જેવું છે, તેવી જ રીતે અન્ય અંધ વ્યક્તિ હાથીના  પગને સ્પર્શી હાથી થડ જેવો છે તેવું વર્ણન કરે છે. ત્રીજો અંધ દંતશૂળને સ્પર્શી હાથી કામઠા જેવો છે તેવું જણાવે છે.  આમ પ્રત્યેકને જે સ્પર્શાનુભવ થાય છે તે પ્રમાણે તેઓ હાથી વિષે વાત કરે છે પરંતુ આ તમામનો હાથી અંગેનો અનુભવ માત્ર એક દ્રષ્ટિકોણ પુરતો જ છે, દરેકના પોતાના અર્થઘટન છે, જે તેમના દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રમાણે સત્ય છે પરંતુ સમગ્ર હાથીના સત્યના સંદર્ભમાં તે સત્ય નથી.

અનેકાન્તવાદનો પર્યાયવાચી શબ્દ ‘સ્યાદવાદ’ અતિ પ્રાચીન છે. એનું મૂળ જૈન આગમોમાં મળે છે. ‘सियसासया सियअसासिया (स्यात् शाश्वतं स्यात् अशाश्वतं) કદાચ શાશ્વત કદાચ અશાશ્વત એવો પ્રયોગ અનેક જગ્યાએ જોવા મળે છે. અનેકાન્તવાદને સ્યાદ્વાદ તથા સપ્તભંગી નય પણ કહેવામાં આવે છે. આ સાત ભંગોમાંથી સ્યાત્ અસ્તિ, સ્યાત્ નાસ્તિ અને સ્યાત્ અવક્તવ્ય આ ત્રણે ભંગોનો ઉલ્લેખ જૈનાગમ વ્યાખ્યા પ્રજ્ઞપ્તિ / ભગવતીસૂત્રમાં મળે છે. આ ત્રણે વિકલ્પોના સંયોગોથી જ બાકીના ચાર ભંગો બને છે.

(1) સ્યાત્ અસ્તિ-કદાચ છે.

(2) સ્યાત્ નાસ્તિ-કદાચ નથી.

(3) સ્યાત્ અસ્તિ નાસ્તિ-કદાચ છે અને નથી. 

(4) સ્યાત્ અવક્તવ્ય-કદાચ અવ્યક્ત છે.

(5) સ્યાત્ અસ્તિ અવક્તવ્ય-કદાચ છે પણ અવ્યક્ત છે.

(6) સ્યાત્ નાસ્તિ અવક્તવ્ય-કદાચ નથી પણ અવ્યક્ત છે.

(7) સ્યાત્ અસ્તિ નાસ્તિ અવક્તવ્ય-કદાચ છે, કદાચ નથી અને અવ્યક્ત છે.


આજે હાઈટેક યુગમાં વ્યક્તિ શારીરિક પીડાઓ અને માનસિક તેમજ સામાજિક સમસ્યાઓ જેમ કે લોભ, હિંસા, માલિકીભાવ, તણાવ, અસમાનતા, ભ્રષ્ટાચાર, કોમવાદ, જાતિવાદ વગેરેથી પીડાઈ રહી છે. આ બધી સમસ્યાઓના નિરાકરણમાં અનેકાન્ત મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે તેમ છે. ભારત જેવા વૈવિધ્યસભર દેશમાં અનેક વિચારધારાઓ પ્રવર્તે છે, અનેક મતમતાંતરો પ્રવર્તે છે આ તમામ વચ્ચે સમન્વય સાધવા માટે અનેકાન્ત ફિલસૂફીની જરૂર છે.

જ્યારે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત તેના ચુકાદાઓમાં જૈન દર્શનના અહિંસા અને અનેકાન્તના અવતરણો ટાંકતી હોય અને મહાન મુઘલ સમ્રાટ અકબરનો જૈન આચાર્યો તથા અન્ય હિન્દુ, પારસી, ખ્રિસ્તી વિદ્વાનો પ્રત્યે  તેના આદર ભાવપૂર્ણ  સબંધોની વાત કરતી હોય અને અકબરના ‘સલીકે સૂકું’ (તમામ કોમ અને ધર્મો વચ્ચે સહિષ્ણુતા)ના દાખલા આપતી હોય, ત્યારે કોઈ એક દ્રષ્ટિબિંદુને લઈને અકબર રોડનું નવ્ય નામાભિધાન કરવાની ચળવળ કેટલાક લોકો ચલાવી રહ્યા હોય ત્યારે, જૈન ધર્મી તરીકે અથવા અનેકાન્તની ફિલસૂફીમાં આસ્થા ધરાવનાર તરીકે આપણે ચૂપ રહીએ તે અત્યંત કષ્ટદાયક છે. આજે ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં ધર્મબાહુલ્ય જોવા મળે છે તેવા દેશમાં અસહિષ્ણુતાનો માહોલ પ્રવર્તતો હોય ત્યાં જૈન દર્શનનો અનેકાન્તનો સિદ્ધાંત વૈચારિક બાહુલ્યમાં સામંજસ્ય સાધવા ખૂબ ઉપયોગી નીવડે તેમ છે. જૈન અરિહંતોએ દુનિયાને અહિંસા, અનેકાન્ત અને રત્નત્રયી તરીકે ઓળખાતા સમ્યક દર્શન, સમ્યક ચારિત્ર અને સમ્યક જ્ઞાનની અપ્રતિમ અને અદ્વિતીય ભેટ આપેલ છે. જૈન દર્શનની આ અમુલ્ય ભેટ માત્ર ઉપાશ્રયો કે ધાર્મિક સમારંભોના વ્યાખ્યાનો પૂરતી ન રહે અને વિશ્વમાં અહિંસા અને અનેકાન્તવાદનો પ્રચાર પ્રસાર થાય તે માટે અનેકાંતવાદને એક જનચેતના તરીકે આગળ ધપાવવાની જરૂર છે, અને આ માટે જૈનાચાર્યો, મુનિગણો, શ્રાવકો તથા અન્ય જૈન ફિલસૂફીમાં માનવાવાળા  તમામ જૈનેત્તર લોકોએ આગળ આવવાની જરૂર છે. અનેકાન્ત વિષે લખતાં એક કવિતાની પંક્તિ યાદ આવે છે, જેમાં કવિ કહે છે, “દ્રષ્ટિ સમીપ થોરની કાંટાળી વાડ, દ્રષ્ટિથી દૂર આકાશે ગીધડાં વિચરે” આકાશમાં અનેક ગીધડાંઓએ ઉન્માદ મચાવ્યો છે. મારી દ્રષ્ટિ તો અનેકાંતની છે પણ મને  મારી દ્રષ્ટિ સમીપની થોરની કાંટાળી વાડ મને બોલવાથી રોકી રહી છે, મારો શ્વાસ રૂંધી રહી છે. મારી એકાંતની દ્રષ્ટિથી પર મારે અનેકાંતના આકાશમાં ઉડવું છે પણ ગીધડાઓ સાથે દ્વેષ રાખવો નથી, તેમને અનેકાન્તનો સંદેશો આપવો છે. જૈન દર્શનના અનેકાન્તના સંદેશના પ્રસાર પ્રચારથી જ વિશ્વમાં ગીધડાં રૂપી લોકોને સત્યના માર્ગે વાળી શકાશે.

 


અથર્વશીર્ષ અને ગણપત્યથર્વશીર્ષ ઉપનિષદ:

    અથર્વશીર્ષ ઉપનિષદ વિશે ચર્ચા કરતાં પહેલા વેદના ચાર  વિભાગો, સંહિતા, બ્રાહ્મણ, આરણ્યક અને ઉપનિષદો વિષે ખુબજ સંક્ષિપ્તમાં સમજીએ તો કહી શકાય કે વેદામૃતની ચરમ સીમા જેમાં દ્રશ્યમાન થાય છે, તેવા વેદોના અંતિમ ભાગમાં નિરૂપિત નવનીત એટલે ઉપનિષદોનું જ્ઞાન.વૈદિક સંહિતામાં મહદઅંશે પ્રાર્થના મંત્રો છે, બ્રાહમણ ગ્રંથોમાં યજ્ઞવિધિ નિરૂપિત છે, આરણ્યકોમાં વાનપ્રસ્થાશ્રમ સંબંધિત જ્ઞાન છે અને ઉપનિષદોમાં સન્યાસાશ્રમને લગતી બાબતો, મોક્ષની અવધારણા અને અધ્યાત્મવિદ્યાનું ચિંતનાત્મક આલેખન છે. ‘ઉપનિષદ’ શબ્દનો અર્થ વિભિન્ન રીતે કરવામાં આવે છે. વ્યુત્પત્તિની ર્દષ્ટિએ જોતાં તેમાં उप (ઉપ) અને नि (નિ) એમ બે ઉપસર્ગો છે અને सद् (સદ) ધાતુ છે. सद् ધાતુનો બીજો અર્થ ગતિ થાય છે. શ્રદ્ધાપૂર્વકની બ્રહ્મ તરફ લઈ જનાર જ્ઞાનની ગતિ અથવા વિદ્યા એટલે ઉપનિષદની વિદ્યા. ઉપનિષદનો બીજો અર્થ છે સામીપ્ય અથવા સમીપ બેસવું. ગુરુ શિષ્ય પરંપરાની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો ગુરુ દ્વારા શિષ્યને પરંપરાથી આપેલ જ્ઞાન એટલે ઉપનિષદ. ઉપનિષદ વેદનો અંતિમ અને નિષ્કર્ષરૂપ ભાગ છે, તેથી તે વેદાંત ગણાય છે. ઉપનિષદો મૂળભૂત રીતે અધ્યાતમવિદ્યાના ગ્રંથો છે. ઉપનિષદોમાંથી ભારતીય દર્શનની અનેક શાખાઓ જન્મી છે, વધી છે અને વિકસી છે. ઉપનિષદોની સંખ્યા બાબતે અનેક મતમતાંતર પ્રવર્તે છે. કોઈક વિદ્વાન  ઉપનિષદોની સંખ્યા ૬૦૦, ગણાવે છે, તો કોઈ ૧૬૦, તો કોઈ ૧0૮
કે ૧૦ ઉપનિષદો ગણાવે છે. આ લેખમાં આપણે ઉપનિષદોની ચર્ચા કરતાં નથી
, પરંતુ તેના વિષે ટૂંકમાં જરૂરી હતું તેટલું આલેખ્યું છે. 

        અથર્વવેદ સાથે સંકળાયેલા ૩૧ ઉપનિષદો પૈકી અથર્વશીર્ષ ઉપનિષદ રુદ્ર પર કેન્દ્રિત શૈવ ઉપાસના માટેનું લઘુ ઉપનિષદ ગણાય છે. લઘુ હોવા છતાં તે વેદાંતિક જ્ઞાનથી ભરપૂર છે અને રુદ્રનું મહિમા મંડન કરે છે. રુદ્ર એ ભગવાન શિવનું વૈદિક નામ છે. શૈવ ઉપનિષદ હોવાને કારણે, તેને શિવ-અથર્વ-શિર્ષમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. અથર્વશીર્ષ ઉપનિષદની રચના કાળ વિષે ચોક્કસ વિગતો ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ તેનો ઉલ્લેખ ગૌતમ ધર્મસૂત્રના શ્લોક ૧૯:૧૨, બૌધાયાન ધર્મસૂત્રના શ્લોક ૩:૧૦;૧૦ અને  વશિષ્ઠ ધર્મસૂત્રના શ્લોક ૨૨:૯ તથા અન્ય ગ્રંથોમાં તેનો ઉલ્લેખ જોવા મળતો હોવાથી તે ઈસ્વીસન પૂર્વે લખાયેલ છે તેમ કહી શકાય. અથર્વશીર ઉપનિષદ તેના અદ્વૈતવાદ માટે પણ ખુબજ જાણીતું છે. જર્મન ફિલસૂફ હેગેલે તેમના અનેક લખાણોમાં વ્યાપકપણે આ ઉપનિષદનો ઉલ્લેખ કર્યો જોવા મળે છે.  

આ ઉપનિષદના દર્શન મુજબ તમામ દેવો રુદ્ર છે. હવે રુદ્ર એટલે શું તે સમજીએ. રુદ્ર કોણ છે? પ્રથમ અધ્યાય, આ પ્રશ્નના ઉત્તરથી જ આરંભાય છે. રુદ્ર આદિ પણ છે, અને અનાદિ પણ છે. જેનું અસ્તિત્વ આરંભે હતું, વર્તમાનમાં છે અને ભવિષ્યમાં હશે તે રુદ્ર છે. તે શાશ્વત અને બિન- શાશ્વત, દૃશ્ય અને અદ્રશ્ય, બ્રહ્મ અને અબ્રહ્મ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ, ઉપર અને નીચે, પુરૂષ અને સ્ત્રી, સાવિત્રી અને ગાયત્રી,  વિચાર અને વાસ્તવિકતા, પાણી અને અગ્નિ, કમળનું ફૂલ અને સોમરસ, અંદર અને બહાર, દરેક વસ્તુનો આંતરિક સાર એટલે રુદ્ર. પ્રત્યેક વસ્તુમાં ગોચર કે અગોચર રુદ્ર છે, તે સાધ્ય છે સાધન પણ તે છે, આત્મા અને બ્રહ્મ રુદ્ર છે, તે હ્રદયમાં બિરાજમાન છે અને  ઓમ ૐ તેનું પ્રતિક છે. ક્રોધ અને વાસનાનો ત્યાગ કરીને મૌન દ્વારા તેને સાકાર કરી શકાય છે. આ ઉપનિષદના અધ્યાય-૫ મુજબ તે તમામ જીવોમાં વસે છે, અને જ્યારે તેઓ મટી જાય છે  ત્યારે તેઓ રુદ્રમાં પાછા ફરે છે. તેમના દ્વારા સમગ્ર બ્રહ્માંડ ફેલાયું છે. જે તેને આત્મસાત કરે છે તે શાંતિમાં પ્રવેશ કરે છે. તે શાશ્વત છે, તે ઊર્જા છે. રુદ્ર સર્વોપરી છે, ભગવંત છે, બ્રહ્મ છે, બ્રહ્માંડ છે, यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमोनमः યો વૈ રુદ્ર:સ ભગવાન્યશ્ચ બ્રહ્મા તસ્મૈ વૈ નમોનમ: તેને કોટિ કોટિ વંદન.

        વૈદિક સાહિત્યમાં રુદ્ર દેવતાને શક્તિશાળી દેવતા માનવામાં આવે છે. યજુર્વેદનું રુદ્રાધ્યાય રુદ્રને સમર્પિત છે. વૈદિક સાહિત્યમાં, મુખ્યત્વે માત્ર એક જ રુદ્રની વાત કરવામાં આવી છે; પરંતુ પુરાણોમાં અગિયાર રુદ્રની માન્યતા અત્યંત પ્રચલિત છે. વેદોમાં, રુદ્ર નામનો ઉપયોગ પરમાત્મા, આત્મા અને શૂરવીર માટે થાય છે. યજુર્વેદના રુદ્રાધ્યાયમાં રુદ્રના અનંત સ્વરૂપોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ વર્ણન દર્શાવે છે કે આ આખું વિશ્વ રુદ્રોથી ભરેલું છે. રુદ્રનું વર્ણન તમામ દેવતાઓ, તમામ જીવોના સાર તરીકે, બ્રહ્માંડ સાથે એકરૂપ માનવામાં આવ્યું છે. રુદ્રને રક્ષક અને પોષક કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે પુનર્જન્મ અને દુઃખના ભયથી મુક્ત કરે છે. તેને સૂક્ષ્મ કહેવામાં આવે છે, તેના ઉચ્ચારણ માત્રથી રોમેરોમ ઝંકૃત થઈ જાય છે. સર્વોચ્ચ ધ્યેય સિદ્ધિ માટે બળ અર્પણ કર્તા હોઈ તે સર્વોચ્ચ સત્તામય બ્રહ્મ કહેવાયું છે. તેને એક કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેનામાં સર્વસ્વ સમાપ્ત થાય છે અને તે તમામ જીવોને એક કરે છે.

                'રુ' નો અર્થ થાય છે 'શબ્દો કરવા' - જે શબ્દો કરે છે, અથવા શબ્દો કરતી વખતે પીગળી જાય છે, તે રુદ્ર છે.' રુદ્ર શબ્દ છે, પરમાત્માનો વાચક છે, કારણ કે એક જ પરમાત્મા છે, પરમાત્માના નામ અનેક છે. રુદ્રના અનેક ગુણોને કારણે અનેક ગુણાત્મક નામ પ્રસિદ્ધ થયા છે. અહીં અદ્વૈત તત્વદર્શન ઉડીને આંખે વળગે છે. અદ્વૈત એટલે માત્ર એકજ પરમાત્મા, આત્મા એ જ પરમાત્મા. આ વિચારને  ઈસ્લામ ધર્મના તૌહિદ એકેશ્વરવાદના વિચાર સાથે સરખાવી શકાય. ઇસ્લામ દર્શન પણ માત્ર એકજ પરમાત્મામાં વિશ્વાસ રાખે છે, જેને અલ્લાહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અલબત્ત અલ્લાહના પણ ૯૯ ગુણાત્મક નામ પ્રચલિત છે.

        હિંદુ દેવતાઓ ગણેશ, શિવ, વિષ્ણુ, દેવી દુર્ગા અને સૂર્ય ને સમર્પિત પાંચ અથર્વશીર્ષ છે, દરેક દેવને બ્રહ્મ અથવા અંતિમ સત્ય તરીકે સંબોધવામાં આવે છે, જે એ હકીકતને દર્શાવે છે, કે માત્ર એક જ ઈશ્વર છે, પરંતુ તેમને અસંખ્ય નામ આપવામાં આવ્યા છે.

        રુદ્રી વિષે આપણે સૌ સુપરિચિત છીએ રુદ્રની સ્તુતિ એટલે રુદ્રી, જેમાં મુખ્ય આઠ અધ્યાય હોવાથી તેને અષ્ટાધ્યાયી અથવા ઋદ્રષ્ટાધ્યાયી પણ કહેવામાં આવે છે. આ સ્તુતિમાં પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, ચંદ્ર અને આત્મા અને  તેના સ્વરૂપોનું વર્ણન છે. તેના આઠ અધ્યાયોમાં ગણપતિ, ભગવાન વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, સૂર્યદેવતા, રુદ્ર, મૃત્યુંજય, મરૂત દેવતા અને અગ્નિ દેવતાની સ્તુતિ છે.

        ગણપત્યથર્વશીર્ષ ઉપનિષદ: બુદ્ધિ અને વિદ્યાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા દેવ ગણેશને સમર્પિત ગણપતિ અથર્વશીર્ષ હિંદુ ધર્મનો એક લઘુ ઉપનિષદ છે.  આ ઉપનિષદ પણ અથર્વવેદની સાથે જોડાયેલ છે. ગણપતિની શરીરાકૃતિ જ રહસ્યમય છે. ‘ગણપત્યથર્વશીર્ષ’માં કહ્યું છે કે  પ્રત્યેક પૂજામાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવતા શિવ-પાર્વતિના પુત્ર ગણપતિ, ઓમકારનું જ પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ છે. ગણપતિનો આકાર પણ દેખાવે ઓમ ૐ જેવો છે. આ સંદર્ભમાં જ, વેદો અને પુરાણોમાં ગણપતિને ઓમકાર સ્વરૂપ પરબ્રહ્મ માન્યા છે. આ ઉપનિષદનો પ્રથમ શ્લોક કહે છે કે છે કે, ગણેશ એ હિંદુ ધર્મમાં બ્રહ્મ તરીકે ઓળખાતી સર્વવ્યાપી સંપૂર્ણ આધ્યાત્મિક વાસ્તવિકતા છે. જેમ શૈવ ઉપનિષદોમાં શિવને, વૈષ્ણવ ઉપનિષદોમાં વિષ્ણુને, શક્તિ ઉપનિષદોમાં દેવીને પર બ્રહ્મ તરીકે નિરુપ્યા છે તેમ આ ઉપનિષદ ગણેશને બ્રહ્મ, આત્મા અથવા આત્મા સમાન હોવાનું અને છાંદોગ્ય ઉપનિષદના વૈદિક વિચાર તત્ત્વમ અસિની દૃશ્યમાન અભિવ્યક્તિ તરીકે ઉલ્લેખે છે.

સમાચાર ટુડે તા. ૨૭-૦૫-૨૦૨૨ 

 


Friday, 10 September 2021

 

Pichhwai

                       (Krishna (Shrinathji) and the Dancing Gopis. Pichhwai  from the Temple of Nathdwara) 

                                                         

Pichhwai is an art of intricate and resplendent painting on cloth depicting the saga of Lord Krishna’s life. It originated in Nathdwara in Rajasthan. This art delineates intricacies of each episode of Krishna’s life. The Pichhwai is a rectangular piece of cloth which ranges in size from a small towel size to the size of a quilt. It is generally hanged behind the idol of the deity.

The word Pichhwai comes from 'pichh' meaning back, and 'wai', meaning textile drapery. Traditionally they are made by the adherents of  Pushti Marg, founded by Shri Vallabhacharya in the 16th Century. Originally, Pichhwai paintings were used to embellish the temple of Shrinathji in Nathdwara. It was being hung behind the deity  on auspicious occasions and to celebrate various seasons, festivals and events interwoven with Lord Krishna's life. 

                  (Pichchwai depicting Shrinathji  Lord Krishna a Seven years Child )
 
Pichhwai paintings, made on cloth, illustrate stories from Lord Krishna's life. Lord Krishna is often portrayed as Shrinathji in Pichhwais, which is the deity manifest as a seven-year-old child. Other general themes in Pichhwai paintings are Radhas, Gopis, Peacocks, Cows and flowers. Fiestas and revelries like Sharad Purnima, Raas Leela, Annakoot or Govardhan Puja, Janmashtami, Gopashtami, Nand Mahotsav, Diwali and Holi are frequently portrayed in Pichhwais.

Artists developed different styles of depicting the stories related to Krishna from his early childhood to his Raas Leelas with Gopis and playing flute in the meadows of Mathura among cow herds.

                      (Krishna with Gopis in Raas Leela a beautiful eclogue)

With the passage of time, Pichhwai found a place in the homes of art connoisseurs because of its visual appeal. Like several other traditional Indian art forms, the art of Pichhwai is also dying, and requires recognition much for its survival.

Saturday, 21 August 2021

Glimpses of Tazia: A Cultural, Mythological & Religious Context

A significant part of the Muharram celebrations for Muslims as well as non-Muslims, Tazia occupies a pivotal position in Indian subcontinent. It is an insignia or replica of the shrine of Imam Hussain (a.s.), the grandson of Prophet Muhammad . Tazias are carved out from various stuffs of wood, bamboo, papers, plastics and tinsels.

Tazias are generally taken out in procession on the night of the 9th day of Muharram and are buried on the night of the 10th day of Muharram in commemoration of Imam Husain martyred in AD 680. The 10th Day of Muharram is called the Day of Ashura (عاشوراء) as Imam Husain was martyred on this day along with his companions and kith and kin in the battle of Karbala fought against the army of Yazid the then tyrant potentate of Syria. Tazia the replica of the mausoleum of Imam Husain is brought with immense care, and reverence by both and placed in Imambara. The huge Tazias are permanently kept in the azakhana or Imambaras a sacred and secluded place reserved especially for Tazias. When Tazias are brought into the azakhanas or unveiled of the sacred shroud, the atmosphere is filled with pious melancholy, sadness and mourning. Etymologically, the word ‘Tazia’ is derived from the Arabic word ‘aza’ which means remembering the dead with reverence and consoling the kith and kin of the deceased, but it is now only used to commemorate the martyrs of Karbala Imam Husain and his acolytes including his family members.

Cultural, Mythological & Religious Context of Tazia:

Tazia as a kind of passion play is an all-embracing autochthonous form considered as the national form of Iranian theatre having universal influence on the Iranian dramatic art. It has its roots in the Zoroastrian mythologies of Mithraism and Sug-e-Siavush (Mourning for Siavush a mythic innocent Prince brutally killed by his father-in-law). The Tazia ritual originated in Iran in the late 17th century.

Tazia, is a form of traditional, religious Persian theatre in which the drama is conveyed through music, narration, prose and singing of threnodies. It is sometimes referred to as "condolence theater".  Though seems weird, it is very ancient practice prevalent in Iranian culture where acts of self-laceration or self-mutilation during mourning ceremonies, especially those held in honor of a god-like hero or a blameless youth are found. On the 10th day of Muharram, the Shia Muslims especially of Iran and India come out in processions flagellating themselves with sharp razors and fists of hands beating their chests as a mark of reverence to Imam Husain. The pageantry performed like opera in the streets, acts as catharsis on the psyche of the Muslims. The saga of martyrs of Karbala is recited and their tales of woes, agonies and pangs are created live in the Imambaras by Shia Muslims.


Image: Siyavash is Pulled from His Bed and Killed 

The Religious context:

For Shia Muslims the month of Muharram and Tazia are interwoven in their life to such an extent that it has become a synonym of religion. Religion without Muharram and Tazia is beyond imagination of a Shia Muslim.

It is believed that Mongol king Tamerlane, introduced the practice of Tazia somewhere in fourteenth century. The tale tells that Taimur was on a conquest in India, he used a replica of Imam Husain's mausoleum to mourn the martyrdom of Imam Husain. Parading round the facsimile of Imam Husain’s shrine, he used to pay homage to the great martyrs of Karbala. Slowly this practice became the ritual of the people which later ingrained in the hearts and minds of the people especially Shia Muslims as inseparable part of religious rites. In this way Tazia became the religious practice in India for commemorating the death of Imam Husain and the 72 innocents in the battle of Karbala.

Apart from this version of the story that Taimur introduced and popularized Tazia in Indian subcontinent, some historians extend credit to Mughal king Humayun. The similar versions of popularizing veneration of Tazia are attributed to the Nawabs of Awadh and Lucknow who lavishly contributed for building Imambaras in Lucknow. In the time of Nawab Asif-ud-Daula, the Tazia reached to their magnificent zenith because it is said that the nawab and his advisors used to visit common people’s houses to pay homage to their Tazia and offer large sums of money for their making and maintenance.

Whatever the glory of Tazia was in the past, the glory still remains in the present also and shall remain till the sands of life shall run. The Tazia, now are not merely a passion play or an opera being played in the streets and on the roads, it is a spiritual journey having its esoteric connotations. The beauty of colourful shrines not the exact replica of the tomb or the mausoleum of Imam Husain does attract not only Shias and Sunnis but it also attracts people of all sects.

(Image Credit: Siyavash is Pulled from His Bed and Killed Shahnama, Sultanate of Delhi, 1450 Master of the Jainesque Shahnama. Date: ca. 1425–50 Culture: India, possibly Malwa. Medium:Master of the Jainesque Shahnama.Public Domain image Wikipedia)


Friday, 13 August 2021

Thwarting Anger by simple tricks

क्रोधाद्भवति संमोह: संमोहात्स्मृतिविभ्रम:। 

स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥

The horrors of Anger are depicted in the aphorism of Srimad Bhagvad Geeta, as Anger creates an intoxicating effect on mind which destroys memory leading to perdition of intelligence and wisdom which annihilate everything ultimately.

While treating or dealing with issues related to anger, many suggestions can be made for strategic management of anger. Each suggestion aims at helping the individual to come out of anger related issues. It definitely helps to those who are hot tempered and are easily excited. Irritability flows in their veins like blood flows in their veins.

It is quite understandable that anger arise normally in response to situations which are upsetting. Sometimes it touches its zenith culminating into violence. When a person encounters with sporadic fits of anger and recklessness, it rings an alarm of prompt treatment. Anger management strategies are devised to help an individual to come out of the horrors of anger and it helps an individual return to a healthy, normal life full of vigour and vitality.

There is a film named, “A Baby’s Day Out” likewise taking a time-out is powerful trick to manage anger. Keeping one away from a situation or pushing away a person from irritating situation is time-out trick. It is not a herculean task. It is very simple to practise. It only requires an angry person a simple ride in the car or walking out to a garden. Playing any sports or going out in a garden or strolling on a beach will burn the anger inciting energy within an individual without any outside help from others. It not only saves reputation but also saves time and energy of others who otherwise stroll to calm you down. There are other suggestions for time out which includes reading, listening to music or simply sitting silently all alone in secluded place preferably under the verdant trees on the lap of ley. Each of these strategies are healthy management to contain anger.

A second trick for a healthy anger management is, possessing up to the anger. It is quite clear that anger is the product of an irritating situation or a conflict with another person, but the owner of the anger is the troubled person. A troubled person is the sole king of anger and none suffers except the owner of the diadem of anger, so the medicine to control or remove the malady lies with the sole king. He alone can learn these simple tricks and thwart the enemy.

When anyone becomes mad and distraught, he is required to reveal the reasons that led to angriness whatever they be fear, frustration, hurt, sadness, confusion, jealousy or anything else.

A third trick for managing anger is to look back on those situations which upset an individual and try to alter the situations which were responsible to arouse anger or wildness. It lies within the person to learn how to avoid such incidents which cause rage. Even any such untoward incident takes place, the individual must try to cope up with the same very calmly without being hyperresponsive and succumbing to the same.

A fourth suggestion regarding healthy management tricks is to face the situation or person. Talk to the person or people concerned, peacefully, to try to dig out the root cause of the problem. The angry individual will surely discover that the whole thing was a medley, of misunderstanding. The individual might also try asking the person or people in the situation to think about their behavior and perhaps even change it. It may be surprising what people would be willing to do to help the person who is attempting to deal with their problems with anger. Hopefully everything will work out for the best. Sometimes a person must simply accept the situations and people they cannot change and either deal with it or walk away.

Learning healthy anger management tricks should be applied by those with anger problems. There are many books published regarding anger and anger management. There is also a treasure of information available within the pages of the books for those who are attempting to deal with their anger by learning healthy anger management strategies but the above are simple five tricks that deal with how to cope up with anger.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Saturday, 3 October 2020

 

VEGETARIANISM IN THE RELIGIONS OF THE WORLD

Vegetarianism and non-vegetarianism these are the burning issues of the religions of the world. One should ask a question to oneself why we should kill other animals for our survival. Man is not merely an animal or a beast. Man is a social animal having intelligence and rationality, which other animals do not have. These qualities of intelligence and sense of rationality is a god gift and since God has given man the power to judge what is right and what is wrong, man should act or judge accordingly. Before killing animals for our food we must apply the intelligence, and judge as God has ordained for us to do so. Whatever religion or sect we are following, whatever sect of which we are adherents to, we must act rationally and must not forget gods bounties bestowed upon us as intelligence and rationality. For food, we must not kill other animals. They have also equal rights to live.

Vegetarianism in the religions of the world.

I would like to begin with Semitic Religions and first of all I shall begin with Judaism.

Judaism:

Judaism is the mother of all Semitic religions, i.e Judaism, Islam and Christianity. These three religions are also called Abrahamic religions, as Abraham is the founding father of all these religions.

I would like to begin with a quotation from Exodus;

You who have compassion for a lamb

Shall be the shepherd of my people Israel

Unfortunately, today Orthodox Judaism does not generally teach that vegetarianism is a scriptural principle. Of course, the scriptures do inform us that each generation of the Jews has a lesser understanding of the Torah than its predecessor. (Tractate Berakhot,20A Talmud Bavli)This is enough to account for modern Jews refusal of the vegetarian way of life. The first diet given by Torah is clearly vegetarian.

Genesis stresses I have given you every herb bearing seed which is upon the face of the earth and every tree in which is the fruit of a tree giving seed: to you it shall be for food. In obedience to these instructions the people of Israel for three generations (from Adam to Noah) were frugivorous and vegetarian.

However, this adherence to Gods commandment was very short lived. By the time of Noah morality diminished considerably. Animal sacrifice started, animals skin was used for clothing and human beings began to murder one another. (GENESIS 4:8)It was during this period of falling into sin as the Bible describes it that God gave concessions for eating flesh food. From then onward meat eating became rampant, After the great flood that had destroyed all vegetation, God issued a temporary sanction to eat meat.(Genesis 9:4)There after God again instituted a vegetarian diet. When people of Israel left Egypt God provided manna a non-flesh food meant to sustain during arduous journey. Meat eating by now has thoroughly become ingrained and wide spread among the Jews.

Mankind was given dominion over all creatures (Genesis 1:26) and many adherents of Judeo-Christian tradition refer to this dominion in an attempt to rationalize the killings and eating of animal flesh. Dr. Richard Schwartz says in his Judaism and Vegetarianism

Dominion does not mean that we have the right to conquer and exploit animals. Immediately after God gave dominion over animals, he prohibited their use for food. Dominion means guardianship or being co-worker with God in taking care of and improving the world. (Genesis1:26 and 1:29) The Talmud interprets dominion as the privilege of using animals for labour only.

Rabbi Kook states that dominion does not mean to govern cruelly for our personal selfish ends with stubborn heart.

Rabbi Hirsch says that people have not been given right to have other animals subservient to them. He also states that the earth and its creatures may have other relationship of which we are ignorant, in which they serve their own purpose. Thus, there is divine control over all and neither Judaism nor any other religion has unlimited rights to use, misuse or even kill other animals.

The dietary regulations of Judaism:

It is interesting to note that all dietary laws of Judaism apply to flesh food only. All fruits, vegetables, grains, cereals and even dairy products are KOSHER. Only meat must be prepared in a special way. This is because Judaism stresses to minimize meat eating. Meat is not for consumption. It is a compromise in a dire need.

Jewish dietary law kushrut says that first of all eating meat itself is a sort of compromise. Man, ideally should not eat meat. Further the Jewish laws prescribe a long and tiresome almost difficult procedure to slaughter animal. If such procedure is not strictly followed the slain meat becomes impure and it is not kosher (permissible). This is an indirect restriction on slaughtering and meat eating.

 Christianity:

Take care not to destroy gods work

for the sake of something to eat (Romans 14:20)

The New Testament focuses exclusively upon Jesus but little is known about his diet. There were however many early Christians who did support vegetarianism. They are St. Benedict, Clement, Eusebius, Cyprian, and John Wesley to name a few. The Bible including the Old Testament has its origin in Judaism and by virtue of Torahs declaration of vegetables as first food the vegetation becomes the food of Christianity also.

History relates that organized Christianity gradually moved away from its vegetarian roots. The early Christian fathers adhered to meatless regimen. More recently the Roman Catholic Church had ruled that practicing Catholics at least observe certain fast and abstain from meat eating on Fridays. This is a welcome step in the direction of meatless food society.

Islam:

The Islamic tradition holds that in Mecca, the birthplace of Mohammed, no creature be slaughtered and that perfect harmony exists between all living things. In fact, Muslim pilgrims approach Mecca wearing a shroud (ihram), and from the time they don this religious apparel, no killing is allowed: not even mosquitoes, lice, grasshoppers, or any other living creature. If a pilgrim sees an insect on the ground, he will gesture to stop his comrades from inadvertently stepping on it. Thus, while Islam is not generally viewed as a religion that endorses vegetarianism and kindness to animals, the Islamic tradition does have great deal to say about a persons relationship to the animal world.

The Example of Prophet Mohammed (s.a.w):

Biographies of Prophet Mohammed include narrations that clearly depict his love for animals. And while one would be hard-pressed to find Muslims today who feel that their religion supports vegetarianism.

(Although there are certain sects that do), Mohammeds teachings in this regard are clear. For instance, Margoliouth, one of Mohammeds chief biographers, writes,His humanity extended itself to the lower creation. He forbade the employment of towing birds as targets for marksmen and remonstrated with those who ill-treated their camels. When some of his followers had set fire to an anthill, he compelled them to extinguish it. Act of cruelty was swept away by him.

Other biographers, such as Dr. M. Hafiz Syed, points out that Mohammed instructed those who eat meat to wash out their mouth before going for prayer. While it is certainly a Muslim custom to clean ones mouth before going to prayer, many biographers say that only meat is emphasized in this connection and not any other food.

To a vegetarian Muslim, this would come as no surprise.

Why, it may be asked, did Mohammed allow meat eating at all?

One possible answer is that, because he based much of his teaching on the Old Testament. Mohammed employed the same concession for meat-eaters as God did in the scriptures and the same techniques of gradualism. Although total compassion and abstinence from killing were the ideal, Mohammed had to bring his followers to that platform slowly so as not to repel potential adherents.

Prophet Mohammed knew his people well. Before the advent of Islam, the people of Arabia embraced a plurality of gods, bigamy was the rule, if a baby girl was born the couple out of shame would bury her alive (Koran, surah 6, verse 140). Sexual relation between mothers and sons were so widespread that the Koran contained prohibition (Koran, surah4, verses 19-24). It was Mohammeds mission to uplift his people, but he knew that radical change was doomed to fail. Like the great religious reformers before him, Mohammed considered the time, place and circumstances surrounding his mission. In fact, Mohammed openly admitted that he only taught men according to their mental capacities:For if you speak all things to all men-some will not understand.

In this regard, Mohammed said, The teachings were sent in seven dialects; and in every one of its sentences there is an external and an internal meaning.... I received two kinds of knowledge: one of these I taught-but if I had taught them the other, it would have broken their throats. Although Islamic tradition and Arabic Linguists have long since developed an explanation for the peculiar expression broken their throats, many vegetarian Muslim have suggested that vegetarianism is implied with this phrase.

In fact, Mohammed could only have been in favour of vegetarianism, although he may have been unable to impose this philosophy on the majority. He always showed the greatest compassion-universal compassion, and he exhorted his followers to do the same. A touching example for Mohammeds life show how far his empathy extended. Awaking from a nap one afternoon, he found a small, sick cat fast asleep on the edge of his cloak. The prophet cut off his garment so that the cat could sleep undisturbed. Such a man could never advocate the slaughter of innocent animals in the name of religion. In one popular tradition (Hadith) Mohammed is depicted as having rebuked his followers for not showing universal compassion.

But we do show compassion, they insisted, -to our wives, children and relatives. The prophet responded, It is not this to which I refer. I am speaking of universal mercy.

One advantage of Islam being a newer religion is that many specific facts regarding Mohammeds diet and attitude towards animals are well remembered and preserved. The Prophets earliest biographers indicate that he preferred vegetarian foods, saying that he liked milk mixed with water, curd with butter or nuts and dates. His favourite fruits were pomegranates, grapes and figs. He was particularly fond of honey, often eating it mixed with vinegar, and he is quoted as saying that in a house where there is vinegar and honey, there will certainly be the blessings of the Lord.

 The Quran contains several references pertaining to vegetarianism, such as Let man reflect on the food he eats, how we poured out rain abundantly and split earth and made fertile, and then we made the grains to grow and vines and reeds, olives and palms and gardens and pastures- an enjoyment for you and your cattle to delight in.” Ultimately Quran encourages Muslims to eat wholesome, healthful vegetarian food. Al-Ghazali (1058-111), one of Islams most brilliant philosophers, who wrote in his book, Ihya Ulum ul-din. Eating the meat of a cow causes disease (marz), its milk is health (safa), and its clarified butter (ghee) is medicine (dava). Compassionate eating leads to compassionate living.

The Holy Quran clearly evokes compassion and mercy toward animals, and although many Muslims never consider vegetarianism, certain sects, such as the Shiites, do have a core of vegetarian followers. Islamic mystics, such as the Sufis, also hold vegetarianism as high spiritual ideal.

The Sufi Tradition:

There is an ancient story about a woman Sufi, Saint, Hazarat Rabia Basri, who would regularly go to a particular mountain in the forest in order to meditate in perfect tranquility. When she would go, all the animals of the forest would come near to enjoy her good company. One day, another Sufi arrived. But as soon as he approached, all the animals ran away, as if in fear. Completely vexed, the Sufi inquired Rabia Basri, Why do the animals run away?

Rabia countered with another question: “What have you eaten today? The Sufi confessed that he; had eaten an onion fried in some fat. The wise Sufi woman concluded, You eat their fat! Why should they not flee from you? This famous Sufi tale is perhaps indicative of the Islamic mystical perspective on human-animal interrelations. Thousands of Sufis have advocated vegetarian food. Another great Sufi Mohammed Rahim Bawa Mohiyuddin in his monumental work Come to the Secret Garden talks about love and compassion towards animals. The hunter learns compassion from a bird represents a clearly vegetarian tradition within Islamic mysticism.

Hinduism, Buddhism and Jainism:

Needless to say that the Indian religious traditions have always advocated vegetarianism, The Vedas do speak for sacrifice of different animals on different occasions, but popular modern Hinduism does not advocate animal sacrifice. The Hindu scriptures always speak about vegetarian way of life. Manusmruti says;

having well considered the origin of flesh foods,

and the cruelty,

of fettering slaying corporeal body

let man entirely abstain from eating flesh

 Manu Smriti 5.49

By not killing any living being, one becomes fit for salvation 

                                                                                    Manu Smriti 6.60

 You must not use your God given body for killing Gods creatures, whether they are humans or animals - Yajur Veda 12.32

As I have said earlier that Judaism is the mother of Semitic religions, there is nothing wrong if I say Hinduism is the mother of eastern religions especially Jainism and Buddhism.

No religion of the world has given such a high place to ahimsa as Jainism has. To talk about Mahavir Swamis concept of Ahimsa I am too little man to utter a word. What Bhagwan Mahavir has taught is as much relevant today as it was in those days thousands of years ago. If we analyze scientifically, the concept of Ahimsa, we can say that Mahavir Swami proved in those days, what modern scientists are still fumbling. I would conclude by a verse from Upanishads:

कर्मणा मनसा वाचा, सर्वभूतेषु सर्वदा

अक्लेशजननम् प्रोक्तमहिंसात्वेन योगिभिः